“…eran tenaces en la conservación de sus tradiciones. Nadie los aventajaba en urdir tretas para oír misas clandestinas, llevar hostias en las boinas”.  Holako adibideak jarriz azaltzen zuen Alejo Carpentier idazle kubatarrak  euskaldunek eliza eta ohitura zaharrekin garai batean izan zute atxikimendua.  “El siglo de las luces”  liburu ederrean Carpentierrek Frantziako Iraultzaren sorrera eta zabalkundea literatura bihurtzen du.

Lege zaharrak, hizkuntza, erlijioa. Denak bat. Tres en uno. Urte ilunenetan ere, euskal kulturak elizaren hegalpean aurkitu izan zuen bere aterpea. Horrek ekarri dituen alde onak eta alde txarrekin. Eliza katoliko eta apostolikoari esker, (baina ez hari esker bakarrik), euskaldunok badugu literatur tradizio bat. Hala ere aitortu dezagun, zintzotasun osoz, euskal literatura idatzi gehiena,  XX. menderarte behintzat, Lizardi, Mirande eta Arestirarte akaso, irakurgaitza izan dela, beti didaktika astun eta moralizatzaile ikuspegi batera loturik zetorrena.

60. hamarkadan haize berriak heldu ziran. Herriaren bultzadaz elizen aterpe batzuetan loratu zen berriz euskal kultura.
 Jarraitu aurretik ohar bat: “euskal eliza” hau, “euskal eliza” hori, diogunean “euskal elizaren” alde bateri buruz ari garela esan behar dugu. Adibide modura Gerra garaiko euskal elizaren zati handi batek Frankoren alde egin zuela aitortu behar da. Eta Gerra osteko urte luzeetan berdina gertatu zela esan behar da ere.

Beraz, 60. hamarkadan gaude. Euskal Kulturaren loraldia Arantzazutik Sopelako San Antoniora zabaldu da. Ez dakit Gerediaga elkarteak eliza santuarekin zerikusia izan zuen, agian bai, agian horregatik lehenengo Liburu eta Disko azoka Andra Mari elizaren arkupeetan sortu zen 1965. urtean. Haren helburua: Euskal Herriko liburugintza eta diskogintzaren erakusleihoa izatea.

Beraz, 46. Durangoko Azokak berriz ateak zabalik ditu.  Txapel azpiko ostia bedeinkatuak aspaldian bidean laga zituen euskal kulturak. Hala ere, Durangoko eskaintza oparoan bada liburu gomendagarririk. Txalaparta argitaletxeak plazaratu duen Zamorako apaiz-kartzela izan daiteke horietariko bat.  Duda barik bertan agertzen diren apaizen izenak euskal kulturaren aldareetara igotzeko merezimendu osoa irabazirik daukate.